Kerk en Samenleving

Secularisatie in Europa

“Statistieken liegen niet!”

Voorwoord

Je kunt je hoofd wel in het zand stoppen, maar de werkelijkheid, in ons geval de secularisatie in Europa, is niet te loochenen. De realiteit van de kerkverlating is dagelijkse realiteit en de statistieken liegen er niet om, de interpretatie ervan is uiteraard een ander verhaal! Kerkverlating is echter niet synoniem met afvallen van het christelijk geloof. Geloven zonder kerkelijke binding kan betekenen dat iemand wel gelooft in God of een spirituele werkelijkheid, maar zich niet langer identificeert met een kerk of religieuze instelling. Iemand kan dus de kerk verlaten hebben en toch blijven geloven, bijvoorbeeld omdat hij of zij moeite heeft met de kerkelijke leer, de institutionele organisatie of bepaalde standpunten van de kerk. Maar wat doen we met de realiteit van de kerkverlating, welke conclusies verbinden we daaraan en wat kunnen we eraan doen? Of heeft kerkverlating ook iets te maken met de zogenaamde eindtijd, waarin we volgens velen leven? Hieraan wil ik in dit artikel aandacht geven.

Inleiding

Het jaarrapport van de RK-kerk in België laat zien dat de kerkverlating elk jaar verder toeneemt (Zie: Jaarrapport 2025 – RK-kerk België in de rubriek Kerk en Samenleving) Om u een indruk te geven waar het over gaat, hierna een paar cijfers uit dat rapport. Wel wil ik vooraf vermelden dat het over de RK-kerk in België gaat; van Protestantse kerken zijn geen gegeven beschikbaar. In vijf jaar tijd daalde het aantal parochies van 3.791 tot 3.528, het aantal diocesane priesters van 2.301 tot 1.678. In 2024 werden er 24 kerken buiten gebruik gesteld. De voorbije vijf jaar daalde het aantal religieuzen met bijna drieduizend van 9.550 tot 6.650 zusters, paters en broeders. We vergelijken de cijfers met het Jaarrapport 2019, zes jaar eerder dus. Kinderdopen: van 44.850 naar 29.769 (27 procent van alle geboorten). Vormsels: van 39.284 naar 27.548. Kerkelijke huwelijken: van 6.765 naar 4.896 (10 procent van alle burgerlijke huwelijken). Kerkelijke uitvaarten: van 48.407 naar 35.518 (31 procent van alle overlijdens). Aantal gelovigen in de zondagsviering (geteld op de derde zondag van oktober): van 238.298 naar 173.335. (In 2009 was dat nog 315.000) Maar dat is niet alleen in België zo, ook andere landen in Europa tonen hetzelfde effect. Belangrijk is dat deze cijfers niet uitsluitend over kerkverlaters gaan. Ze meten vooral de religieuze identiteit van mensen. Iemand kan zichzelf bijvoorbeeld nog christen noemen of geregistreerd staan, maar nooit naar de kerk gaan. Om een voorbeeld te geven: Enige tijd geleden vroeg ik een oude dame welke kerk zij bezocht en hoeveel leden die kerk telde. Ze noemde het getal 1200 leden, waarvan er op de zondag slechts 50 in de kerk aanwezig waren! Dat het niet een op zichzelf staand geval is blijkt wel uit allerlei verslagen en rapporten. Veel mensen gaan niet meer naar de kerk, laten hun kinderen minder vaak dopen of beschouwen zichzelf niet langer als gelovig. In 2025 hebben ongeveer drieënveertigduizend (43.000) mensen de Protestantse Kerk in Nederland verlaten, volgens een recent krantenartikel. Drieënveertigduizend! Laat dat getal eens op u inwerken. Dat zijn geen statistieken. Dat zijn mensen. Gezinnen. Jongeren die afhaken. Ouderen die teleurgesteld vertrekken. Gemeenteleden die ooit trouw onder het Woord kwamen en nu nergens meer te vinden zijn.

Oorzaken

De zestiger jaren van de vorige eeuw zijn een kanteling in de westerse cultuur geweest. In die periode veranderden de opvattingen over vrijheid, gezag, seksualiteit, religie, opvoeding en de verhouding tussen het individu en de samenleving ingrijpend. Wat deze periode zo bijzonder maakt, is dat de traditionele maatschappelijke orde steeds meer ter discussie werd gesteld en dat individuele vrijheid, zelfontplooiing en persoonlijke keuzevrijheid aan belang wonnen. Vanaf toen werd alles anders, ook de kerkgang, want kerkverlating is niet alleen een daling van het kerkbezoek. Het gaat ook om een verandering in geloof, levensstijl, opvoeding en de manier waarop mensen naar religie kijken. Wetenschap, onderwijs en kritisch denken hebben eraan bijgedragen dat steeds meer mensen hun geloof in de Bijbel opgaven. Geloof en wetenschap kwamen meer dan voorheen tegenover elkaar te staan. De schandalen die plaatsvonden in de kerk en kerkelijke organisaties die de laatste decennia aan het licht zijn gekomen en breeduit in de media besproken zijn geweest hebben het vertrouwen in de kerk, als instituut zwaar op de proef gesteld. Veel mensen hebben zich daardoor laten uitschrijven als lid en hebben de kerk verlaten. Discussies en conflicten over diverse ethische en maatschappelijke kwesties zijn soms een splijtzwam geweest in meer orthodoxe geloofsgemeenschappen, met als gevolg kerkscheuringen en kerkverlating. De verandering van de laatste decennia hebben de individualisering en persoonlijke vrijheid van de mens tot gevolg gehad. Het gezag van de kerk over geloof en de mens is grotendeels verdwenen. Maar ook de verminderde sociale druk van de leefomgeving om naar de kerk te gaan heeft de kerkverlating doen toenemen. Concluderend kunnen we stellen dat de jaren zestig vooral een bevrijding van oude structuren betekenden, en dat ze tegelijkertijd de basis legden voor nieuwe maatschappelijke veranderingen.

Media

Veel christenen hebben de kerkgang opgegeven en ingeruild voor het kijken naar christelijke preken en Bijbelstudies via YouTube. Dit vooral als gevolg van de coronacrisis waardoor het tijdelijk niet mogelijk was de wekelijkse kerkgang te blijven volgen en men gedwongen werd de toevlucht nemen tot het bekijken van een bijbelse prediking via ‘Zoom’ of YouTube. Het bleek dat voor veel oudere kerkgangers het gemak om vanuit thuis een preek te volgen, de reden was om na de coronacrisis niet meer naar de kerk te gaan. Daardoor geraken, hen die niet meer naar de kerk gaan, in een sociaal isolement. Want de kerk heeft ook een sociale functie. Een zangkoor, een doordeweekse Bijbelstudiegroep, vrouwenbijeenkomsten enz., hebben ook een verbindende werking. Eén kooltje op het vuur dooft sneller uit dan een hoopje kolen bij elkaar. Een mens kan op zichzelf leven, maar heeft anderen nodig om warmte, verbondenheid en betekenis te ervaren. Wanneer meerdere kooltjes bij elkaar liggen, houden ze elkaar warm en blijft het vuur langer branden.

Gevolgen

Vroeger waren in veel Europese gezinnen christelijke gebruiken vanzelfsprekend: gezinnen gingen op zondag naar de kerk; kinderen kregen godsdienstonderricht; christelijke feestdagen speelden een belangrijke rol. Tegenwoordig groeien veel kinderen op in gezinnen waarin religie nauwelijks ter sprake komt. Als ouders niet naar de kerk gaan, is de kans kleiner dat hun kinderen later zelf een actieve band met een kerk ontwikkelen. Dit wordt ook wel generationele secularisering genoemd: religieuze overtuigingen en gewoonten worden steeds minder vaak van de ene generatie op de andere overgedragen. Maar ook de vergrijzing van de bevolking heeft een grote invloed op het voortbestaan van de kerk. Meer en meer zie je kerken waarvan de ouderen onder de aanwezigen verreweg het grootste aandeel vormen. Daar komt bij dat er weinig of geen bekeerlingen van buiten de kerk worden gemaakt. Ik bedoel hiermee mensen uit de wereld die voorheen niets met het christelijke geloof hadden. Doordat het evangelie de mensen in onze maatschappij niet meer aanspreekt betekent ook dat er weinig tot geen mensen zich voegen bij een kerk of geloofsgemeenschap. Daar komt bij, dat wanneer er wel zulke mensen zijn, ze dikwijls met grote sociale en geestelijke problemen opgezadeld zijn. Ze komen dan terecht in kerken waar ook niet altijd voldoende hulp kan worden geboden op pastoraal gebied vanwege de kleinschaligheid van de kerken en het gebrek van pastorale helpers. De economische vooruitgang, waardoor de levensstandaard van de gemiddelde mens in Europa met grote stappen is toegenomen, heeft er ook toe bijgedragen dat de mensen niet meer van eventuele financiële hulp van de kerk afhankelijk zijn. Was het vroeger een taak van de kerk, de sociale diensten staan daar nu voor in. De toename van de levensstandaard had ook tot gevolg dat het materialisme een vervanging werd van het geloof. Dit, en nog meer dingen, zijn stuk voor stuk oorzaken voor de neergang van het christelijk geloof. De zondag is niet meer de dag dat de moderne mens naar de kerk gaat, maar hij vult dat op allerlei andere manieren is. Het beoefenen van een of andere sport is een van die zaken. De moderne mens is ook veel mobieler geworden en gebruikt de zondag door iets te bezoeken verder van huis. Een ander belangrijk gegeven heb ik nog niet besproken en dat is dat kerkgang ook een sociaal gebeuren is. Er bestaat een wisselwerking tussen kerkbezoek en geloof. Wie regelmatig naar een kerkdienst gaat, ontmoet andere gelovigen, heeft contact met andere gelovigen waaruit vriendschappen kunnen ontstaan en neemt deel aan de zondagsdiensten maar ook aan andere kerkelijke evenementen. Wie daarmee stopt, verliest mogelijk geleidelijk de verbinding met de gemeenschap en haar overtuigingen en geraakt in een sociaal isolement.

Maatschappij

In evangelische gemeenschappen kampt men met een groot tekort aan gelovige Voorgangers en bijbelleraren, die in staat zijn om anderen te onderwijzen in de christelijke geloofsleer. Door het ontbreken van goed gedegen Bijbels onderwijs is het risico aanwezig dat allerlei dwaalleringen de kop op steken. Er zijn een aantal redenen te vermelden als oorzaak van het tekort aan geestelijk leiders. Ten eerste speelt de vergrijzing een rol. Hen die in een bediening staan, zijn vaak vanwege hun stijgende ouderdom steeds minder beschikbaar om een taak in de kerk op zich te nemen, bijvoorbeeld om te dienen met het Woord. Ten tweede zijn er geen opvolgers omdat men vaak heeft ‘geleund’ op hen die dienden en zich niet heeft voorbereid om de taken over te nemen. We nemen ook waar dat er een geen middengroep tussen jongeren en ouderen aanwezig is. Er is een generatie overgeslagen.

In de huidige maatschappij is het moeilijk om contact te krijgen met niet-gelovigen. Grootschalige evangelisatieacties leveren vaak niet veel op. Mensen persoonlijk benaderen met het evangelie is misschien de beste manier, maar ook dat is niet zo gemakkelijk. God of het evangelie is in de gedachten van veel mensen hetzelfde als met iemand te over de kerk spreken. Maar de herinnering aan de kerk en de praktijk van de kerk in het verleden en heden heeft de mensen wantrouwend gemaakt. De media, zoals in Nederland de Evangelische Omroep, verliezen door de veelheid aan informatie die over de moderne mens wordt gestort, ook aan invloed.

Samenvatting

Wie de voorgaande jaarrapporten heeft geraadpleegd, zal hebben gezien dat jaar na jaar er een neerwaartse gang in kerkgang is op te merken valt. Zal het in de komende jaren anders gaan? Ik betwijfel het. Ik zie geen tekenen in de maatschappij of kerk, die mij de hoop geven dat er een positieve verandering zal komen.

Voor meer informatie zie: Jaarrapport 2025 RK-kerk in België op mijn website in de rubriek Kerk en Samenleving.

____________________________________________________________________________