Kerkgeschiedenis

Het derde Rome!

Poetin de nieuwe Constantijn?

Voorwoord

In West-Europa wordt het religieuze aspect van de Russische invasie in Oekraïne weinig belicht of opgepikt. Nochtans speelt het geen onbelangrijke rol. Hoewel er ook joden, moslims, Rooms-katholieken en Grieks-katholieken leven in Oekraïne, is vooral het orthodoxe christendom belangrijk om de religieuze achtergrond van de Russische invasie te begrijpen. De droom van een groot Russisch-orthodox rijk behoort tot de religieuze achtergronden van de Russische invasie van Oekraïne. Russisch zijn, is orthodox zijn.

Vanwaar die woorden, en vanwaar die hechte band tussen het Kremlin en de patriarchale entourage onder de gouden koepels van Zagorsk? En waarom spreekt ook een patriarch over de ‘bevrijding’ van Oekraïne? Minstens een deel van het antwoord ligt in de nadagen van de Koude Oorlog. Laat ons beginnen in 1988. Poetin, met KGB-dienst in Oost-Duitsland, kon van nabij zien hoe de Sovjet-Unie verkruimelde sinds Michail Gorbatsjov in 1985 aan zet was gekomen. Met de vreugde van de NAVO en de Reagan-administratie over de politiek van Perestrojka (hervorming) en glasnost (openheid), namen lang onderdrukte spanningen tussen gemeenschappen in de satellietstaten razendsnel toe. Communistische satellietstaten kozen, doorgaans zonder bloedvergieten, voor de weg richting democratie, en in dat proces verscheen de historische, etnische en religieuze diversiteit in de regio’s weer op het toneel. Dat het niet altijd zonder bloedvergieten liep zouden de Balkanoorlogen ons tonen, waar net zo goed onderdrukte identiteitskwesties tot verscheurende taferelen leidden. Maar ook in Oekraïne gingen de zaken midden de jaren tachtig in versneld tempo. Sinds de kernreactor in Tsjernobyl in april 1986 explodeerde liep de spanning tussen etnische Russen en Oekraïners op, kreeg het Oekraïense nationalisme een groeischeut en net in die periode werd het historisch bewustzijn van Kiev als bakermat voor de oorsprong en identiteit van de oosterse kerken een twistappel tussen gemeenschappen.

Inleiding

Is de Russische leider Poetin, de nieuwe Constantijn? U weet dat Constantijn de Grote in 312-313 overging tot het christendom en dat daardoor de christelijke kerk zich verbond met de staat. Wat later werd de keizer hoofd van kerk en staat en zo ontstond het caesaropapisme. Ik ga daar nu niet verder op in en voor meer achtergrondinformatie hierover verwijs ik u graag naar de rubriek: Serie: Geschiedenis van het Christendom op deze site.

Poetin lijkt in onze tijd dezelfde plaats in te nemen in het Russische rijk als Constantijn in het Romeinse rijk. Hij is premier van de Russisch Federatie dat sterk verweven is met de Russisch-Orthodoxe kerk. Het hoofd van de Russisch-Orthodoxe Kerk is Patriarch Kirill van Moskou. Hij is een belangrijke bondgenoot en aanhanger van de Russische president Vladimir Poetin. Kirill is de geestelijk leider van de Russisch-Orthodoxe Kerk, ook wel de patriarch van Moskou genoemd. Hij en Poetin hebben nauwe banden, waarbij Kirill Poetin heeft gesteund in zijn politieke agenda en zijn daden, zoals de invasie van Oekraïne. Kirill roept de Russen op zich te verenigen achter het leiderschap van Poetin.

Poetin de nieuwe Constantijn?

Vladimir Poetin is volgens de Russisch-orthodoxe patriarch Kirill een echte christen. “Hij is orthodox, niet om populair te zijn, niet om gekozen te worden, maar een echte orthodox die de heilige christelijke sacramenten ontvangt en een kerkelijk leven leidt”, zei de patriarch van Moskou op een recente receptie ter gelegenheid van de 14de verjaardag van intronisatie als hoofd van de Russisch-Orthodoxe Kerk. “Tsaren waren niet altijd zo orthodox als onze president nu is”, zei de 76-jarige volgens kerkelijke bronnen.

Rusland gaat een moeilijke tijd tegemoet gaat, zei de patriarch. De belangrijkste strijd is die voor “onze onafhankelijkheid, werkelijk volledige onafhankelijkheid van de invloed van de wereldcentra van politieke macht, waaronder zich een groot deel van de wereld bevindt”. Rusland daarentegen blijft een “eiland van vrijheid”, zei Kirill. “En onze Kerk geniet deze vrijheid en bepaalt haar eigen koers.” Hij bedankte Poetin “van harte” voor de goede betrekkingen tussen kerk en staat.

De staat mengt zich niet in kerkelijke aangelegenheden, maar biedt alleen hulp, benadrukte Kyrill. Dit was nooit eerder in de geschiedenis gebeurd, noch onder de tsaren, noch onder de Sovjetoverheersing, zei de patriarch. “In ons land is een werkelijk unieke vorm van betrekkingen tussen kerk en staat ontstaan.” Kerk en staat zijn het volledig eens over de “belangrijkste, noodlottige kwesties met betrekking tot het leven van ons land en onze samenleving”, zei hij.

De voornaamste bisschop van Rusland wordt al lang beschouwd als een belangrijke bondgenoot van Poetin. Kirills steun voor de Russische invasie in Oekraïne leidde herhaaldelijk tot internationale verontwaardiging.

Metafysische strijd

De term “Derde Rome” verwijst naar een ideologie die door Poetin wordt gebruikt om de rol van Rusland als opvolger van het Romeinse Rijk en het Byzantijnse Rijk (het “Tweede Rome”) te rechtvaardigen. Poetin ziet Moskou als het bolwerk van het “ware” christendom en de zuivere, traditionele waarden, in tegenstelling tot het corrupte en “decadente” Westen. De oorspronkelijke idee van Moskou als het “Derde Rome” ontstond in de 15e eeuw na de val van Constantinopel in 1453, toen monnik Filofei beweerde dat Moskou de nieuwe spirituele opvolger was. Poetin gebruikt deze ideologie om Rusland te positioneren als de hoeder van traditionele, “mannelijke” waarden en het ware geloof, en om zijn politieke ambities te rechtvaardigen. Hoewel de term historisch is, heeft het gebruik ervan door Poetin geleid tot bezorgdheid bij historici, omdat het kan wijzen op een imperialistische agenda die zich wil meten met de grootmachten uit het verleden.

Als Poetin spreekt over Moskou als het ‘Derde Rome’, dan gaat dat niet enkel over verre geschiedenis. Het Rusland van Poetin is daarop geen uitzondering, al neemt de Russisch-Orthodoxe kerk sinds 1990 een aparte plek in het plaatje in. Sporadisch slechts bereikt de zetel van het patriarchaat in Zagorsk onze media: het fameuze Pussy Riot-proces in 2012 was een strijd tegen blasfemie, en bij de annexatie van de Krim twee jaar later zagen we Russisch-orthodoxe priesters de wapens van de strijdkrachten zegenen. Ook nu weer valt de belangenverstrengeling op, met patriarch Kirill van Moskou die de invasie verhief tot een “metafysische strijd”, gericht tegen het vermeende morele verval en het nihilisme van het westen.

Het eerste Rome – Rome

Na de gewonnen burgeroorlog trok Constantijn op 29 oktober 312 als overwinnaar Rome binnen. Als dank vaardigde hij in 313 het Edict van Milaan uit, ook wel het Tolerantie-edict genoemd, dat de christenen in het Romeinse Rijk vrijheid van godsdienst gaf. De christenvervolgingen kwamen hiermee ten einde. Het Tolerantie-edict markeert een cruciaal moment in de wereldgeschiedenis: feitelijk gingen staat en kerk op dat moment een verbond aan. In 476 na Christus werd de laatste West-Romeinse keizer, Romulus Augustulus, afgezet door de Germaanse legerleider Odoaker, wat algemeen wordt beschouwd als het einde van het West-Romeinse Rijk. Hoewel dit het symbolische einde markeert, was het rijk al eeuwenlang aan het vervallen.

Het tweede Rome: Constantinopel

Na het uiteenvallen van het Romeinse rijk in 476 werd Constantinopel de zetel van het Christendom; het tweede Rome. Constantinopel werd het “tweede Rome” genoemd omdat keizer Constantijn de Grote het in 330 stichtte als de nieuwe hoofdstad van het Romeinse Rijk, ter vervanging van het oude Rome. De stad, die oorspronkelijk Byzantium heette, werd door de Romeinen uitgebreid en verfraaid, en nam de rol van politiek, economisch en cultureel centrum over. Met de keuze voor een nieuwe hoofdstad in het oosten, kreeg het Romeinse Rijk twee centra. Geleidelijke machtswisseling: Het was een geleidelijk proces voordat Constantinopel het oude Rome verving. Rome bleef belangrijk, maar de stad in het oosten werd het nieuwe politieke centrum van het rijk.

Het derde Rome: Moskou

In 1953 werd de val van de Byzantijnse hoofdstad Constantinopel, vijfhonderd jaar daarvoor, herdacht. In al die eeuwen had de Rooms Katholieke Kerk het verlies van de stad aan de Turken nooit helemaal kunnen verkroppen. ‘De stad, die eeuwenlang als bolwerk tegen de Aziatische barbaren gegolden had, was nu de hoofdstad van de Halve Maan.’ In 1453 werd Constantinopel veroverd door de Turken; de Islam. Het geestelijk centrum verschoof naar het noorden naar Moskou. “Moskou, het derde Rome” is een concept dat Moskou als de opvolger van het Romeinse Rijk en het Byzantijnse Rijk ziet, de spirituele en politieke erfgenamen van het ‘ware’ orthodoxe geloof. De opkomst van deze ideologie, vaak geassocieerd met de Russische heersers die zich “tsaar” (de Russische variant van “Caesar”) noemden, benadrukte de rol van Moskou als een nieuw keizerlijk centrum en als beschermer van het orthodoxe geloof na de val van Constantinopel.

Het vierde Rome?

Komt er nog een vierde Rome, en welke stad of land zou dan het bolwerk van het christendom moeten zijn? Washington, Peking of een of ander land of stad? Ik denk meer aan een andere stad, namelijk Jeruzalem, de stad van de grote Koning, de Messias Jezus Christus. Ik denk niet dat een nog een andere verandering en verschuiving van het christendom zal plaatsvinden vóór de komst van de Heer Jezus.

Een vooruitblik: Mijn verwachtingen

Tot de komst van de Messias zal Rusland zich blijven inspannen om de droom van een groot Russisch rijk te verwerkelijken. Hun idealisme om de ‘verloren’ landen van het voormalig tsarenrijk en die gebieden weer onder hun gezag te krijgen, zullen ze blijven voortzetten. Een vrede met Oekraïne zit er, voor zover we nu kunnen weten, zeker niet in. De dreiging van Rusland voor Europa zal blijven maar niet escaleren in een oorlog. Gesprekken met Trump (VS) zijn niet gewenst; men wil de oorlog niet beëindigen, maar hun droom verwerkelijken. Het profetisch woord leert ons dat Ruslands aandacht (Gog en Magog) meer en meer op het Midden-Oosten gericht zal worden en dat ze zullen eindigen op de bergen Israëls. Europa zal voor zichzelf moeten zorgen en de Verenigde Staten van Amerika zal zich bezighouden met de dreiging uit het oosten, China. De ontwikkelingen in het Midden-Oosten zullen ertoe leiden dat er strijd zal zijn en dat Israël in de Grote Verdrukking zwaar zal worden aangevallen en dat uiteindelijk de Messias hun strijd en lijden zal beëindigen en het Vrederijk zal oprichten.

______________________________________________________________________________