Christendom

Breuk in de RK-kerk

“De kogel is door de kerk!”

Inleiding

Al een poosje hoorden we van geruchten over aan aanstaande scheuring in de Rooms-Katholieke kerk en nu is het dan zover. Omdat deze scheuring een unieke gebeurtenis is in het Christendom schenk ik er wat aandacht aan. Onderstaand bericht werd deze morgen geplaatst. Het Vaticaan excommuniceert 4 bisschoppen en 2 priesters uit ultraconservatieve broederschap Pius X. De breuk van 1 juli 2026 is uniek omdat het de eerste keer in eeuwen is dat een wereldwijde traditionalistische beweging zich formeel buiten de Kerk plaatst. De vorige scheuringen zijn het Utrechts Schisma (1723): Dit conflict over de macht van de paus leidde tot het ontstaan van de Oud-Katholieke Kerk. De Reformatie (1517): De protestantse afscheiding onder leiding van Maarten Luther, die de westerse christelijke kerk definitief in tweeën splitste. Het Westers Schisma (1378–1417): Een politieke scheuring waarbij er tijdelijk meerdere pausen tegelijkertijd regeerden in Rome en Avignon. Het Oosters Schisma (1054): De grote historische breuk waarbij de christelijke kerk uiteenviel in de Rooms-Katholieke Kerk en de Oosters-Orthodoxe Kerk.

Paus Leo XIV

Wat zegt dit over Paus Leo XIV? Het heeft er alle schijn van dat paus Leo XIV de automatische uitsluiting van de bisschoppen niet zal tegenhouden. “Het spijt me, maar we moeten vooruitgaan”, antwoordde hij vorige week op vragen van journalisten over de dreigende excommunicatie. “Hij heeft duidelijk gemaakt dat er gevolgen zullen zijn, en dat getuigt van de ernst van de situatie”, zegt Christopher White. Hij is een Amerikaanse Vaticaan-auteur die verbonden is aan Georgetown University in Washington en schreef een boek over Leo XIV en diens pausverkiezing. “Hij is niet bereid om de ogen te sluiten voor schismatisch gedrag, enkel om een schijn van eenheid te bewaren”. Het Vaticaan heeft 4 bisschoppen en 2 priesters van de ultraconservatieve priesterbroederschap Pius X geëxcommuniceerd. Dat betekent dat ze geen sacramenten meer mogen toedienen en dat de huwelijken die ze voltrekken, niet geldig zijn. De beslissing past binnen een aanhoudende ruzie tussen het Vaticaan en de broederschap, die zich verzet tegen de modernisering van de Kerk. De excommunicatie treft 4 bisschoppen die gisteren tot bisschop zijn gewijd in Zwitserland, ondanks een uitdrukkelijk verbod van paus Leo XIV. Alleen de paus kan namelijk een gelovige tot bisschop wijden: zonder toestemming bisschoppen inwijden kan leiden tot een schisma, een breuk in de eenheid van de Kerk. Ook de 2 priesters die de ceremonie uitvoerden, ondergaan hetzelfde lot. Concreet betekent excommunicatie dat iemand wordt uitgesloten uit de geloofsgemeenschap. De rituelen die de bisschoppen uitvoeren, zoals de sacramenten toedienen of een huwelijk voltrekken, zijn dus niet geldig. Excommunicatie is de zwaarste kerkelijke straf die het Vaticaan kan uitspreken. De 6 gelovigen die nu buiten de Kerk vallen, behoren tot de ultraconservatieve broederschap Pius X. Die groepering gaat al mee sinds de jaren 1970. De Franse aartsbisschop Marcel Lefebvre richtte de SSPX toen op uit onvrede met de moderniseringen van het Tweede Vaticaans Concilie. Hij vernoemde die naar paus Pius X, die gekant was tegen modernisering.

Wat is het Tweede Vaticaans Concilie?

Het Tweede Vaticaans Concilie was begin jaren 1960 samengeroepen door de toenmalige paus Johannes XXIII. Hij wilde de Kerk dichter bij de mensen brengen, zonder de kern van het geloof te veranderen. Daaruit kwamen heel wat beslissingen. Zo mocht de mis voortaan in de eigen taal gehouden worden, niet alleen in het Latijn. De priester mocht de gelovigen ook aankijken, en hoefde niet langer met zijn rug naar hen gekeerd te staan. Ook kwam er meer dialoog met andere christelijke kerken en andere religies en meer aandacht voor godsdienstvrijheid. Critici vonden dat het Concilie een aantasting van het geloof betekende. In februari meldde de broederschap al dat het 4 nieuwe bisschoppen zou wijden. Dat was noodzakelijk, omdat nog maar 2 van de 4 eigen bisschoppen in leven zijn, klonk het. Om in de toekomst nog priesters te kunnen wijden, moesten er dus bisschoppen bij komen. De broeders verwerpen alle hervormingen die de Kerk sinds het Concilie heeft doorgevoerd. De leden willen de tradities, dogma’s en rites houden zoals ze waren. Zo dragen ze alleen de mis op in het Latijn, keren ze zich tegen dialoog met andere christelijke stromingen of andere religies, en verzetten ze zich tegen maatschappelijke invloeden en secularisatie in de Kerk. De SSPX, met haar hoofdkwartier in Zwitserland, telt intussen heel wat volgers in onder meer Frankrijk, Argentinië en de Verenigde Staten. Volgens de meest recente cijfers zijn er momenteel net geen 1.500 priesters, seminaristen (priesters in opleiding) en andere religieuzen (broeders en zusters).

Vaticaan

Alle geestelijken van de priesterbroederschap St.Pius-X zijn geëxcommuniceerd. Volgens het door het Dicasterie voor de Geloofsleer gepubliceerde decreet en de toelichtende nota gelden alle geestelijken van de Priesterbroederschap Sint-Pius X als schismatiek en geëxcommuniceerd. Gelovige leken lopen dezelfde straf op wanneer zij zich formeel bij dit schisma aansluiten. Dat blijkt uit het donderdag gepubliceerde decreet tot vaststelling van de excommunicatie en uit een begeleidende toelichtende nota. In het decreet wordt vastgesteld dat de wijdende bisschop Alfonso de Galarreta en de vier nieuwgewijde bisschoppen Pascal Schreiber, Michael Goldade, Michel Poinsinet de Sivry en Marc Hanappier zich door de ongeoorloofde bisschopswijdingen en het voltrekken van een schisma de straf van excommunicatie hebben opgelopen. Medeconsecrator Bernard Fellay wordt volgens het decreet geëxcommuniceerd wegens schisma. “Geestelijken en gelovige leken worden vermaand zich niet aan te sluiten bij het schisma van de Priesterbroederschap Sint-Pius X, omdat zij zich anders eveneens automatisch (latae sententiae) de straf van excommunicatie op de hals halen”, aldus het decreet. In een gelijktijdig gepubliceerde toelichtende nota verklaart het Dicasterie voor de Geloofsleer dat de vele pogingen om de Priesterbroederschap sinds het pontificaat van paus Paulus VI opnieuw tot volledige kerkelijke gemeenschap te brengen, zonder resultaat zijn gebleven. Volgens de nota bevinden alle geestelijken die lid zijn van de Priesterbroederschap zich in een staat van schisma en zijn zij daarom geëxcommuniceerd. Voor leken geldt dat zij pas als schismatiek en geëxcommuniceerd worden beschouwd wanneer zij formeel tot de broederschap toetreden, bijvoorbeeld door zich als seminarist aan te sluiten. Verder stelt het document dat de geestelijken van de Priesterbroederschap de sacramenten weliswaar toedienen, maar dit op onrechtmatige wijze doen. Bovendien zouden de door hen toegediende sacramenten van de biecht en de door hen geassisteerde huwelijken voortaan ongeldig zijn. Daarmee zouden de pastorale tegemoetkomingen die paus Franciscus destijds aan de Priesterbroederschap had verleend, komen te vervallen. Voor bisschoppen Alfonso de Galarreta en Bernard Fellay betekent dit een nieuwe excommunicatie. Beiden werden reeds in 1988 geëxcommuniceerd na de ongeoorloofde bisschopswijdingen door aartsbisschop Marcel Lefebvre. Die excommunicatie werd in 2009 door paus Benedictus XVI opgeheven als een gebaar van goede wil, in de hoop de Priesterbroederschap terug te brengen tot volledige gemeenschap met de katholieke Kerk.

Gevolgen van de excommunicatie

Met de bisschopswijdingen hebben de rechtstreeks betrokkenen volgens het Vaticaan twee canonieke delicten gepleegd: het wijden van bisschoppen zonder pauselijk mandaat en het veroorzaken van een schisma. Op beide feiten staat volgens het kerkelijk recht automatisch (latae sententiae) de straf van excommunicatie. Geëxcommuniceerden mogen geen sacramenten toedienen of ontvangen en kunnen geen kerkelijke ambten, functies of bestuursbevoegdheden uitoefenen. Hoewel de straf automatisch intreedt op het ogenblik van het delict, moet zij officieel door de bevoegde kerkelijke overheid worden vastgesteld om haar volledige rechtsgevolgen te hebben. Het Vaticaan wijst erop dat ook na de bisschopswijdingen van 1988 de excommunicatie van aartsbisschop Marcel Lefebvre en de vier toen gewijde bisschoppen officieel werd vastgesteld. Volgens de toelichtende nota zijn alle pogingen van de Heilige Stoel om de bisschopswijdingen te voorkomen mislukt. Kardinaal Víctor Manuel Fernández, prefect van het Dicasterie voor de Geloofsleer, had de Priesterbroederschap nog uitgenodigd tot een nieuwe dialoog over zowel de theologische geschilpunten als een mogelijke toekomstige canonieke regeling. Dat aanbod werd afgewezen. Ook paus Leo XIV richtte zich persoonlijk in een brief tot de algemeen-overste van de Priesterbroederschap, pater Davide Pagliarani, met een dringende oproep de wijdingen niet te laten doorgaan. “Ik bid voor u, want het verscheuren van het naadloze kleed van Christus is een uiterst zware zonde. Moge de Heer uw geweten verlichten en uw hart raken”, schreef de paus. Hoewel pater Pagliarani onmiddellijk antwoordde, zag hij uiteindelijk niet af van de bisschopswijdingen.

Gezag van Paul Leo XIV

De reactie van paus Leo XIV op deze scheuring laat zien dat hij een leider is die gematigdheid en dialoog combineert met een strikte handhaving van het kerkelijk recht wanneer de eenheid van de Kerk in het geding komt. Hoewel hij bekendstaat als een diplomatieke ‘bruggenbouwer’, trekt hij bij dit schisma een duidelijke grens. Zijn optreden en de achtergrond van deze crisis verduidelijken de volgende aspecten van zijn leiderschap: Doctor in het kerkelijk recht: Paus Leo XIV (geboren als de Amerikaan Robert Francis Prevost) is een expert op het gebied van de kerkelijke wetten. Voordat hij paus werd, was hij prefect van het Dicasterie voor de Bisschoppen. Hij kent de regels rondom bisschopswijdingen door en door en past de automatische excommunicatie toe omdat de wet dit voorschrijft. Geen valse eenheid ten koste van de leer: Vaticaan-kenners wijzen erop dat Leo XIV niet bereid is om de ogen te sluiten voor schismatisch gedrag, enkel om een uiterlijke schijn van eenheid op te houden. Zijn uitspraak tegenover journalisten (“Het spijt me, maar we moeten vooruitgaan”) onderstreept dat hij de moderniseringen van de Kerk niet laat gijzelen door de aartsconservatieve vleugel. Persoonlijke empathie versus formele plicht: Tot op het allerlaatste moment zocht de paus de dialoog. In een emotionele, persoonlijke brief smeekte hij de leiding van de Piusbroederschap om de wijdingen af te blazen: “Ik smeek u en vraag u met heel mijn hart: keer alstublieft terug!”. Hij uitte hierin diepe bezorgdheid over het geestelijk welzijn van de gewone gelovigen die nu buiten de Kerk vallen. Eerste grote vuurdoop: Aangezien Leo XIV pas in mei 2025 tot paus werd gekozen, is deze scheuring de eerste significante interne crisis binnen zijn pontificaat. Het dwingt hem direct zijn positie te bepalen in de felle strijd tussen traditionalisten en modernisten binnen de wereldwijde katholieke gemeenschap. Paus Leo XIV is als eerste Amerikaanse paus, die zijn visie op andere moderne uitdagingen zoals sociale rechtvaardigheid en AI wil doorvoeren.

Tenslotte

Welke verdere gevolgen zal dat hebben voor de Rooms-Katholieke kerk? We volgen het nieuws en melden ons weer wanneer er iets bekend wordt.

______________________________________________________________________________